Δήμητρα

Posted: Δεκέμβριος 9, 2012 in ΑΡΘΡΟΓΡΑΦΙΑ
Δήμητρα

Δήμητρα

Δήμητρα (αρχ. Δημήτηρ). Αρχαιοελληνική θεότητα, μία από τις θεότητες του ελληνικού Δωδεκάθεου. Ήταν προστάτιδα της γεωργίας και όλων των πολιτικών και κοινωνικών θεσμών που, κατά την ιστορία ή τη μυθολογία, συνδέονταν με αυτήν. Το όνομά της προέρχεται από τις λέξεις Γη (αιολικά Δη) και μήτηρ (= μητέρα), επειδή η ζωή της θεωρείτο αλληλένδετη με της κόρης της, Περσεφόνης· η λέξη Δ. είναι μεταγενέστερος τύπος του Δημήτηρ και απαντά μόνο στους πεζογράφους.
Καταγωγή και μύθοι. Η Δ. κατέχει σημαντική θέση στη γενεαλογία των θεών. Ήταν κόρη του Κρόνου και της Ρέας, αδελφή του Δία. Σε αντίθεση με τον Δία και τις άλλες θεότητες του Ολύμπου που λατρεύονταν από την αριστοκρατία των πόλεων, η Δ. επέβαλε το μεγαλείο της στους αγροτικούς πληθυσμούς, χαρίζοντάς τους με γενναιοδωρία όλα τα αγαθά της Μητέρας Γης· και ενώ οι θεοί του Ολύμπου καθήλωναν τον άνθρωπο στο αξεπέραστο σύνορο του θανάτου, η Δ., αντίθετα, του προσέφερε την ελπίδα της αθανασίας πέρα από τον τάφο. Η ίδια δεν διαβιούσε μακριά από τους πιστούς της, στον απρόσιτο Όλυμπο, αλλά κοντά τους, μέσα από μια μυστική αγαλλίαση που μπορούσε να προσφέρει σε κάθε στιγμή η μέθη της επαφής με τη θεότητα. Με βάση αυτά τα χαρακτηριστικά της γνωρίσματα, εικάζεται ότι η Δ. σχετίζεται με μια μεσογειακή θεότητα που λατρευόταν πριν από την ινδοευρωπαϊκή εισβολή.
Ο πληρέστερος λατρευτικός μύθος είναι εκείνος στον οποίο η Δ. εμφανίζεται μαζί με την κόρη της, Περσεφόνη, και οι κύκλοι των γεωργικών καλλιεργειών συγχέονται με την ανθρώπινη περιπέτεια, σε έναν πολύπλοκο συμβολισμό του θανάτου και της ανάστασης. Ο λατρευτικός αυτός μύθος, με την εξέλιξη που είχε στη μυστηριακή λατρεία της Ελευσίνας, διαδόθηκε αργότερα σε ολόκληρο τον ελληνικό μεσογειακό κόσμο.
Πληροφορίες για το μύθο της Δ. παρέχουν ο ομηρικός ύμνος στην Δ., ο Όμηρος, ο Ησίοδος και ο Διόδωρος. Κάποτε η Περσεφόνη, ενώ έπαιζε κοντά στην Έννα της Σικελίας με τις Νύμφες, είδε έναν πολύ ωραίο νάρκισσο και θέλησε να τον κόψει. Ξαφνικά όμως εμφανίστηκε ο Πλούτωνας, ο οποίος, με τη συγκατάθεση του Δία, άρπαξε την κόρη και την απήγαγε στον Άδη, στο βασίλειό του. Στην τοποθεσία της αρπαγής ανάβλυσε μια πηγή που ονομάστηκε Κυανή. Η Δ. άναψε δαδιά από την Αίτνα και περίμενε μάταια εννιά μέρες την κόρη της. Έκτοτε άρχισε να την αναζητεί, μεταμορφωμένη σε γριά, με λυτά μαλλιά, κουρελιασμένη, βουβή και απαρηγόρητη, ζωντανή εικόνα του μητρικού σπαραγμού. Κάποτε έφτασε στην Ελευσίνα και κάθισε σε μια πέτρα που ονομάστηκε αγέλαστος, κοντά στο Καλλίχορον φρέαρ. Οι κόρες του βασιλιά Κελεού, που πήγαιναν στη βρύση, τη ρώτησαν ποια είναι και τους απάντησε πως ονομάζεται Δηώ, ότι την είχαν απαγάγει από την Κρήτη πειρατές, από τους οποίους είχε αποδράσει και ζητούσε εργασία. Οι νέες την οδήγησαν στα ανάκτορα, όπου, μόλις μπήκε, ένα ουράνιο φως κάλυψε τα πάντα και η βασίλισσα Μετάνειρα (κατ’ άλλους Βαυβώ), γεμάτη δέος, της παραχώρησε τον θρόνο της.
 Η θεά έμενε πάντα βουβή και μόνο μια γριά, η Ιάμβη (προσωποποίηση των ιαμβικών στίχων και των κωμικών σκηνών), κατάφερε με τα αστεία της να την κάνει να χαμογελάσει και να πιει τον κυκεώνα· άλλη εκδοχή, στη θέση της Ιάμβης αναφέρει τη Βαυβώ.  Η Δ. ανέλαβε την ανατροφή του γιου του Κελεού, Δημοφώντα ή Δηιφώντα, και τον μεγάλωνε χωρίς ψωμί ούτε γάλα, αλείφοντάς τον με αμβροσία σαν θεό, ενώ τη νύχτα τον έφερνε κοντά στη φωτιά, για να καούν τα θνητά μέλη του και να γίνει αθάνατος. Μια νύχτα όμως η μητέρα του είδε τη σκηνή και τρόμαξε, με αποτέλεσμα να διακοπεί η τελετή. Ο Δημοφώντας κάηκε ή, σύμφωνα με μία άλλη εκδοχή, έχασε την αθανασία. Η θεά ωστόσο θύμωσε με τις φωνές της Μετάνειρας, αποκάλυψε την ταυτότητά της και διέταξε να της χτίσουν ναό με βωμό στην κορυφή του Καλλιχόρου, επάνω από τα τείχη της Ελευσίνας. Στον πρωτότοκο γιο του Κελεού, Τριπτόλεμο, έδωσε άμαξα με φτερωτούς δράκους και σιτάρι για να το σπείρει στη γη. Στους ηγεμόνες της Ελευσίνας, Κελεό, Τριπτόλεμο, Διοκλή και Εύμολπο, δίδαξε τα Ελευσίνια μυστήρια. Στη συνέχεια απομονώθηκε στον ναό που είχαν χτίσει προς τιμήν της και εμπόδιζε τη βλάστηση των σπόρων, με αποτέλεσμα να ενσκήψει τρομερός λιμός για την ανθρωπότητα. Ανήσυχος ο Δίας έστειλε την Ίριδα, αλλά η Δ. αρνήθηκε να μεταπειστεί αν δεν της επέστρεφαν την Κόρη, την τύχη της οποίας είχε στο μεταξύ πληροφορηθεί από τον Ήλιο (ή, σύμφωνα με άλλες εκδοχές, από τη νύμφη Αρέθουσα ή την Εκάτη). Ο Δίας έστειλε τότε τον Ερμή στον Άδη για να πείσει τον Πλούτωνα να στείλει την Περσεφόνη στη μητέρα της. Εκείνος δέχτηκε, ωστόσο η Περσεφόνη είχε δοκιμάσει ήδη ένα σπυρί ρόδι που της είχε δολίως προσφέρει ο Πλούτωνας και έτσι είχε ήδη δεθεί για πάντα με το βασίλειο του Άδη. Η Δ. υποδέχτηκε με χαρά την κόρη της και η γη βλάστησε ξανά, όμως αναγκάστηκε να αποδεχτεί τη συμφωνία ότι η Περσεφόνη θα ζούσε κατά το ένα τρίτο του έτους (τους χειμερινούς μήνες, κατά τους οποίους νεκρώνει η βλάστηση) στο βασίλειο του Άδη με τον σύζυγό της και τον υπόλοιπο χρόνο στη Γη με τη μητέρα της.
Κατά τη διάρκεια των περιπλανήσεών της, η Δ. είχε επισκεφθεί και την Αττική, όπου φιλοξενήθηκε από τη γριά Μίσμη. Επειδή όμως ο γιος της Ασκάλαβος την ειρωνεύτηκε, τον μεταμόρφωσε σε σαύρα. Μετέβη επίσης στη Βοιωτία, όπου δίδαξε στους Καβείρους, Προμηθέα και Αιτναίο, τα μυστήρια και τις τελετές της. Επίσης κατέφυγε στην Αρκαδία καταδιωκόμενη από τον Ποσειδώνα. Μεταμορφώθηκε σε φοράδα, αλλά και ο Ποσειδώνας πήρε μορφή αλόγου· από τη μεταξύ τους ένωση γεννήθηκαν το άλογο Αρείων και η Δέσποινα. Οι Αρκάδες την αποκαλούσαν και Ερινύα, επειδή είχε θυμώσει για τον βιασμό της από τον Ποσειδώνα. Η παραλλαγή αυτή έχει πολλές αναλογίες με τον ινδικό μύθο που αναφέρεται στη γέννηση των διδύμων Άσβιν και με τον σκανδιναβικό μύθο του Σλάιπνερ, του αλόγου του Οντίν. Ο δεσμός της με τον Ποσειδώνα συμβολίζει τη γονιμοποιό επίδραση του νερού στη γη.
 Ο Όμηρος και ο Ησίοδος αναφέρονται στον έρωτά της για τον Ιασίωνα (κοινό θνητό με τον οποίο ενώθηκε σε έναν αγρό που είχε οργωθεί τρεις φορές και από την ένωσή τους προήλθε ο Πλούτος, που χάριζε στους ανθρώπους τα πλούτη και την αφθονία) και στις σχέσεις της με τον Δία (καρπός των οποίων ήταν η Περσεφόνη). Στη Φιγάλεια, όπου είχε φτάσει λυπημένη και μαυροντυμένη, την αποκαλούσαν Μελαίνην. Ο Δίας την καταπράυνε στέλνοντάς της τις Νύμφες και λούστηκε στον Λάδωνα ποταμό, αποκτώντας την προσωνυμία Λουσία. Στον Φενεό, η Δ. δίδαξε στους ανθρώπους την καλλιέργεια των οσπρίων. Έπειτα πήγε στο Άργος (Πελασγίς), στους Φαιάκες και στη Θεσσαλία. Εκεί, επειδή ο Ερυσίχθων, γιος του Τριόπα, έκαψε μια βαλανιδιά που ήταν αφιερωμένη σε αυτήν, τον καταράστηκε να μη χορταίνει ποτέ. Τον βασιλιά των Σκυθών Λύγκο, επειδή προσπάθησε να σκοτώσει τον Τριπτόλεμο, τον μεταμόρφωσε σε λύγκα.
Λατρεία και ιδιότητες. Το όνομα της Δ. εμφανίζεται στις πινακίδες της Γραμμικής Β’. Ο Λ.Π. Πάλμερ απέδειξε πως τα αφιερωμένα στην τριάδα Δ.-Περσεφόνης-Τριπτολέμου μυστήρια τελούνταν ήδη κατά τη μυκηναϊκή εποχή στην Πύλο και στις Μυκήνες.  Η λατρεία της θεάς ήταν παντού συνδεδεμένη με μυστικιστικές τελετές, από τις οποίες η πιο γνωστή ήταν τα περίφημα Ελευσίνια Μυστήρια. Σύμβολα της Δ. ήταν οι γερανοί και τα λευκά τρυγόνια, το στάχυ, ο κρόκος, ο νάρκισσος, η μυρτιά και ο ασφόδελος. Προς τιμήν της θυσίαζαν ταύρους, μοσχάρια και χοίρους και της προσέφεραν μέλι, γιατί οι μέλισσες θεωρούνταν ιέρειές της. Ακόμα, από τη Δ. ονομάστηκαν τα σιτηρά δημητριακά.
 Οι περιπλανήσεις της συμβολίζουν τη διαδοχική επέκταση της γεωργίας σε διάφορες χώρες. Γενικά, η Δ. λατρευόταν ως θεότητα των γεωργικών εργασιών. Πριν από το όργωμα, οι αγρότες προσεύχονταν στην Προηροσία Δ. και την άνοιξη επικαλούνταν τη Δ. Χλόην. Στον θερισμό την αποκαλούσαν Δρεπανηφόρον και στο αλώνισμα Αλωάδα. Την επικαλούνταν επίσης ως Φοινικόπεζα (από το πυρό χρώμα του ώριμου σίτου), ως Ιουλώ ή Ουλώ (θεά των δεματιών), ως Σωρείτιδα κ.ά. Αρχαία κοιτίδα της θεωρείται η Θεσσαλία και στην Αττική ο μύθος της συνδέεται με τον Βουζύγη, ο οποίος πρώτος έζεψε βόδια στο άροτρο, και τον γιο του Κελεού, Τριπτόλεμο, το όνομα του οποίου αναφέρεται στις τρεις αρόσεις που συνιστά ο Ησίοδος. Επειδή η γεωργία συμβάλλει στον εκπολιτισμό, η Δ. ονομάστηκε Θεσμοφόρος και στις εορτές που τελούνταν προς τιμήν της, τα Θεσμοφόρια, μετείχαν οι παντρεμένες γυναίκες τον μήνα Πυανεψιώνα (μέσα Σεπτεμβρίου – μέσα Οκτωβρίου, περίοδος της σποράς), γιατί η Δ. εκπροσωπούσε τον θεσμό του νόμιμου γάμου και της μητρότητας· την αποκαλούσαν για τον λόγο αυτόν και Καλλιγένεια. Τα Μικρά Ελευσίνια τελούνταν τον Ανθεστηριώνα (μέσα Φεβρουαρίου – μέσα Μαρτίου, εποχή της ανόδου της Περσεφόνης από τον Άδη, δηλαδή της βλάστησης) και τα Μεγάλα Ελευσίνια τον Βοηδρομιώνα (μέσα Αυγούστου – μέσα Σεπτεμβρίου, όταν η βλάστηση αρχίζει να φθίνει). Στην Πάτρα υπήρχε ιερό της Δ. με μαντείο και πηγή, στην οποία αποδίδονταν θεραπευτικές ιδιότητες. Στην Αργολίδα, όπου φιλοξενήθηκε στη θέση Μυσία, υπήρχε ιερό μέσα σε άλσος και λατρεία της Μυσίας Δ. Οι Ερμιονείς τελούσαν τα Χθόνια στο τέλος του θερισμού και η Χθονία Δ. λατρευόταν επίσης στη Σπάρτη και στη Σικελία.
 Εκτός από τα προαναφερθέντα, η θεά λατρευόταν και με άλλα προσωνύμια ανά περιοχές, μερικά από τα οποία είναι τα εξής: Αγλαόκαρπος, Αγλαόπαις, Αγλαότιμος, Αγνή, Αγνοπόλος, Αιγυπτία, Αιδοία, Ακταία, Αλιτηρία, Άλμη, Αλώιος, Αμαία, Αμαλλοτόκος, Αμαλλοφόρος, Αμφικτυονίς, Ανησιδώρα, Αυξηθαλίς, Αχαιά, Δέσποινα, Δηώ, Ελευσινία, Ενναία, Επωμίς, Ερατή, Εριννύς, Εστιούχος, Ευκτέανος, Εύπεπλος, Ευρύαλος, Ευρυάνασσα, Ευρώπη, Ευστέφανος, Εύτεκνος, Εύχλοος, Θαλυσιάς, Θερμησία, Θεσμία,Θουρία, Ιμερόεσσα, Καβειρία, Καλλιπλόκαμος, Καρποποιός, Καρποφόρος, Κιδαρία, Κορυθεσία, Κουροτρόφος, Λιβύη ή Λίβυσσα, Μαλοφόρος, Μιλησία, Μουνογενής, Μυκαλησσία, Ξανθή, Ξανθοκόμος, Ξανθοφυής, Ομολώια, Παιδοφίλη, Παμμήτειρα, Παμμήτωρ, Παναχαιά, Παντοδότειρα, Πατραία, Πλουτοδότειρα, Πολύκαρπος, Πολυμέδιμνος, Πολυπότνια, Πολύσταχυς, Πολύτεκνος, Πολυτίμητος, Πολύτροφος, Πολυφορβής, Πότνια, Προστασία, Πρόσυμνα, Πυροφόρος, Ραριάς, Σεμνή, Σιτώ, Σπερμία, Σταχυοπλόκαμος, Σταχυοστέφανος, Σταχυοτρόφος, Στειρίτις ή Στιρίτις, Ταυροπόλος, Τριόπιος, Φιλόπυρος, Φιλότεκνος, Φοινικόεσσα, Φορέσταχυς, Χαλκόκροτος, Χαμύνη κ.ά.Η Δήμητρα, ο Τριπτόλεμος και η Περσεφόνη, σε ανάγλυφο που βρισκόταν στο τελεστήριο της Ελευσίνας (Αρχαιολογικό Μουσείο Ελευσίνας).Η πλήρης αποκάλυψη του ιερού της Δήμητρας στην Ελευσίνα αποτελεί έργο της Ελληνικής Αρχαιολογικής Εταιρείας.
Η απεικόνιση της Δήμητρας στην τέχνη και η διάδοση της λατρείας της. Στο Αρχαιολογικό Μουσείο της Ελευσίνας καθώς και σε πολλά άλλα υπάρχουν παραστάσεις της θεάς με φόρεμα χωρικής, επάνω σε βόδι, με αξίνα και καλάθι με σπόρους, ή όρθια με καλάθι στο κεφάλι και καρπούς και στάχυα στα χέρια ή με το δαδί των μυστηρίων. Μερικοί αποδίδουν στον Φειδία ένα ανάγλυφο που βρέθηκε στην Ελευσίνα και απεικονίζει την Περσεφόνη να στεφανώνει τον Τριπτόλεμο, ενώ η Δ., στηριζόμενη σε σκήπτρο, του δίνει ένα στάχυ. Στον Αιγινήτη πλάστη Ονάτα αποδίδεται ιπποκέφαλο άγαλμα της Μελαίνης Δήμητρος, που κατασκευάστηκε τον 5ο αι. π.Χ. για τη Φιγάλεια. Στο ανατολικό αέτωμα του Παρθενώνα υπάρχει ωραιότατο σύμπλεγμα της Δ. με την Κόρη, μπροστά στις οποίες κάθεται η Ίρις ή η Ήβη. Στην Κνίδο βρέθηκε άγαλμα του 4ου αι. π.Χ., που αποδόθηκε στον Πραξιτέλη και δείχνει τη θεά σε θρόνο, μελαγχολική, με βλέμμα γεμάτο μητρικό πόνο, τυλιγμένη με ιμάτιο που σκεπάζει και το πίσω μέρος του κεφαλιού. Το άγαλμα αυτό βρίσκεται στο Βρετανικό Μουσείο. Τέλος, στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο των Αθηνών βρίσκονται λείψανα μεγάλου συμπλέγματος που βρέθηκε στη Λυκόσουρα, έργου του αγαλματοποιού Δημοφώντα (2ος αι. π.Χ.), που παριστάνει τη Δέσποινα ή Περσεφόνη καθισμένη σε θρόνο, εκατέρωθεν της οποίας στέκονται η Άρτεμη και ο Τιτάνας Άνυτος. Τη Δ. λάτρευαν και οι Ρωμαίοι ως Σέρες (Ceres) και προς τιμήν της τελούνταν κάθε χρόνο τα Σερεάλια (Cerealia).Το ακέφαλο άγαλμα της Δήμητρας, έργο του 5ου αι. π.Χ. (Αρχαιολογικό Μουσείο Ελευσίνας). Ανάγλυφο που εικονίζει τη Δήμητρα και την Περσεφόνη και το οποίο ανακαλύφθηκε στις ανασκαφές της Ελευσίνας.

Υγεία

demeter-persephone5_20071107_1676387148
Δήμητρα, σχέδιο από τοιχογραφία της Πομπηίας

astrologicon

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s